تجرید الاعتقاد، یکی از مهمترین کتب کلامی شیعه و اثری منحصر به فرد دانسته شده که با وجود حجم کم، بسیاری از عالمان مسلمان و شیعه، بر آن شرح و تعلیقه نگاشته و درباره قبول یا ردّ نظرات خواجه نصیرالدین طوسی سخن گفته‌اند. آقابزرگ طهرانی، یکی از برجسته‌ترین کتابشناسان شیعه، تجرید الاعتقاد را ارزشمندترین اثر عقایدی شیعه دانسته است. بنابر جستجوی علی صدرایی خویی که در کتابشناسی تجرید الاعتقاد ذکر شده، دست‌کم ۲۳۱ شرح و حاشیه برای تجرید الاعتقاد نوشته شده است.

به باور محققان، خواجه نصیر طوسی در این کتاب، با تلفیقی از فلسفه مشاء و کلام شیعه، توانسته دو علم فلسفه و کلام را در میان متفکران شیعه به هم نزدیک کند.

به گفته استاد مرتضی مطهری، خواجه نصیرالدین طوسی با تالیف تجرید الاعتقاد، کلام را از حکمت جدلی به حکمت برهانی نزدیک کرده و متکلمان مسلمان اشعری و معتزلی، از روش خواجه نصیر در این کتاب تقلید کرده‌اند. خواجه نصیر، خود این کتاب را برخوردار از بهترین روش و دربرگیرنده دیدگاه‌ها و اعتقاداتی معرفی کرده که با برهان برای وی اثبات شده است.

تجرید الاعتقاد از مختصرترین متون کلامی شیعی به شمار می‌آید و دانشمندان فرقه‌های مختلف اسلامی، شروح و حواشی متعددی به فارسی و عربی بر آن نگاشته‌اند. 

کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، نوشته علامه حلی، شاگرد خواجه نصیر طوسی، اولین شرح بر تجرید الاعتقاد دانسته شده و فاضل قوشچی، از عالمان اهل سنت که خود شرحی بر تجرید نوشته، بر این باور است که اگر علامه حلی شرح تجرید را نمی‌نوشت، شاید مقصود دقیق خواجه از مباحث این اثر، هیچ‌گاه روشن نمی‌شد.

از میان شروح و حواشی‌ای که بر تجرید الاعتقاد نوشته شده، برخی از آنها توجه بیشتری برانگیخته و حتی کتاب‌هایی در تشریح یا نقد آنها انتشار یافته است. برخی از این شروح و حواشی عبارتند از:

    کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، نوشته حسن بن یوسف حلی (درگذشته ۷۲۶ق)، اولین شرح تجرید که دست‌کم ۱۰ اثر در شرح و حاشیه بر آن انتشار یافته که دو مورد از آن به همراه ترجمه فارسی است.
    تسدید القواعد فی شرح تجرید العقائد، یا تشیید القواعد، یا تشدید القواعد، مشهور به شرح قدیم، از محمود بن عبدالرحمن اصفهانی، در ردّ نوشته‌های خواجه نصیر، به‌ویژه در مبحث امامت است. علی بن محمد جرجانی، با استفاده از حاشیه نصیرالدین کاشی، نقدی بر تسدید القواعد نوشته است که حاشیه جرجانی خوانده می‌شود و دست‌کم ۲۶ کتاب در نقد آن انتشار یافته است. علاوه بر جرجانی، ۹ تن دیگر بر شرح قدیم، نقد نوشته‌اند.
    شرح تجرید الاعتقاد، نوشته علی بن محمد قوشچی، مشهور به شرح قوشچی و شرح جدید. این اثر هم مانند شرح تسدید القواعد، در رد عقاید خواجه نصیر، خصوصا در بحث امامت نوشته شده و بیش از دیگر شرح‌ها شهرت یافته و همچنین نقدهای فراوانی بر آن نوشته شده است.
    شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام، نوشته علی بن حسین فیاض لاهیجی، شاگرد برجسته ملاصدرای شیرازی، مفصل‌ترین شرحی است که بر تجرید نوشته شده و حاشیه‌های فراوانی برای آن نگاشته شده است.

آنچه پیش روی شماست دروس استاد وحید واحدجوان است که تجرید الاعتقاد را شرح کرده است:

جلسه اول 

ادامه جلسات فعلا در کانال تلگرام و ایتای سخن عرفان 

http://telegram.me/sokhanerfan

https://eitaa.com/sokhanerfan