🔹برای عبادات، به‌ویژه نماز، در متون دینی برکات دنیوی و اخروی و نیز اسرار و حقایق باطنی فراوانی بیان شده است. پرسش اصلی آن است که آیا انجام عبادت با توجه به این آثار، برکات و اسرار، با اخلاص و تعبد محض سازگار است یا نه؟

پاسخ آن است که توجه (غیر استقلالی) به آثار، برکات و اسرار عبادت، نه‌تنها با اخلاص منافات ندارد، بلکه در بسیاری از موارد می‌تواند زمینه‌ساز تعمیق اخلاص و تقویت حضور قلب نیز باشد؛ زیرا:

اولاً برای عموم مؤمنان، التفات به اسرار و باطن عبادت یکی از مهم‌ترین راه‌های عبور از عبادت صوری و دستیابی به عبادت حضوری و خالصانه است. انسان در آغاز تهذیب و سلوک، غالباً از طریق توجه به آثار معنوی عبادت، انگیزه‌ بیشتری برای مراقبت قلبی و التزام عملی پیدا می‌کند.

ثانیاً مهم‌ترین سرّ و حقیقت باطنی عبادت، توجه تام و کامل به معبود و حرکت به سوی فنا فی‌ الله است؛ و چنین توجهی عین اخلاص است، نه در تعارض با آن. در واقع، غایت نهایی عبادت، نه خودِ آثار، بلکه وصول به مقام حضور، قرب و انس حقیقی با حق تعالی است.

ثالثاً بیان اسرار، آثار و برکات دنیوی و اخروی عبادت، لزوماً به معنای انجام عبادت به قصد این آثار نیست، بلکه تبیین نتایج و کارکردهای عبادت خالصانه است.
به بیان دیگر، درست است که سالک در مقام فنا به مرحله‌ای می‌رسد که هیچ خواسته‌ نفسانی برای خود باقی نمی‌بیند و همه‌ تعینات او در حق مستهلک می‌شود؛ اما پیش از وصول به این مقام، اگر انسان از عبادت هدفی طلب می‌کند، آن هدف باید معراج روح، قرب الهی و لقاءالله باشد. در این مرتبه، سالک خداوند را برای رسیدن به کمال وجودی و تحقق عبودیت حقیقی عبادت می‌کند، و چنین عبادتی دارای آثار، اسرار و برکات گوناگون خواهد بود که در متون دینی بدان‌ها اشاره شده است.

البته ممکن است انسان به مرتبه‌ای از فنا و کمال برسد که نه خود را ببیند و نه خواسته‌ای برای خویش احساس کند، و عبادت را صرفاً از آن جهت انجام دهد که حق، اهل عبادت است. چنان‌که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام بیان می‌دارد:
مَا عَبَدْتُکَ خَوْفاً مِنْ نَارِکَ وَلَا طَمَعاً فِی جَنَّتِکَ، وَلَکِنْ وَجَدْتُکَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُکَ.
تو را از ترس آتشت و به طمع بهشتت عبادت نکردم، بلکه تو را شایسته‌ عبادت یافتم و عبادتت کردم.

با این حال، حتی در این مرتبه‌ عالی نیز اسرار و آثار وجودی و باطنی بر عبادت مترتب است؛ با این تفاوت که این آثار دیگر مطلوب و مقصود سالک عارف و ولیّ کامل نیست، بلکه صرفاً نتایج قهری و تجلیات تبعی عبودیت محض‌اند، نه انگیزه و غایت آن.

📘 اقتباس از کتاب آشنایی با آداب و اسرار نماز، وحید واحدجوان، ص۸۰